तीज नेपाली नारीहरूको लागि केवल चाडपर्व मात्र नभई संस्कृति, आस्था र सामूहिक भावनाको प्रतीक हो। तर, समयसँगै यसको स्वरूप र प्रभाव बदलिँदै आएका छन्।
तीज र धार्मिक आस्था :
तीजलाई हिन्दू परम्परामा भगवान शिव–पार्वती मिलन दिवसका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
पार्वतीले कठिन तपस्या गरेर शिवलाई वर पाएकी कथन अनुसार नारीहरूले तीजमा निराहार व्रत बस्छन्।
यस व्रतलाई पति वा भावी पति दीर्घायु, परिवारको सुख–समृद्धि र वैवाहिक जीवन स्थायित्व प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको छ।
त्यसैले, तीज अझै पनि आस्था, समर्पण र अध्यात्मसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ।
व्रत र स्वास्थ्य :
तीजमा विशेष गरी पानीसम्म नखाई बस्ने निराहार व्रत प्रचलित छ। यसरी लामो समयसम्म उपवास गर्दा स्वास्थ्यमा विभिन्न असर पर्न सक्छन् :
डिहाइड्रेशन (पानीको कमी) : टाउको दुख्ने, कमजोरी, रक्तचाप घट्ने र मुटुमा असर पर्न सक्छ।
ब्लड–सर्कुलेशनमा असर : लामो उपवासले मुटु र मस्तिष्कमा रगत प्रवाहमा समस्या आउन सक्छ।
ग्यास्ट्रिक र पेटको समस्या : लामो समय भोकै बस्दा अमिलोपना, पेट दुख्ने वा अल्सर बढ्ने सम्भावना हुन्छ।
ऊर्जा स्तरमा कमी : भोक र तिर्खाले कार्यक्षमता घट्छ, चक्कर आउने वा बेहोस हुनेसम्म हुन सक्छ।
विशेष जोखिम मधुमेह (Diabetes) भएका व्यक्तिमा अझ बढी हुन्छ :
निराहार हुँदा ब्लड सुगर असन्तुलन भई हाइपोग्लाइसेमिया (चिनी अत्यधिक घट्ने) हुन सक्छ। लामो समय पानी नखाई बस्दा किड्नीमा क्षतिको सम्भावना हुन्छ।
मधुमेहका बिरामीले नियमित औषधि र खानपान आवश्यक पर्ने भएकाले निराहार व्रत उनीहरूको स्वास्थ्यका लागि खतरनाक हुन सक्छ।
त्यसैले, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु वा किड्नी रोग भएका व्यक्तिलाई यस्तो कठोर व्रत नगर्न चिकित्सकहरूले सिफारिस गर्छन्।
धार्मिक आस्था कायम राख्दै पनि स्वास्थ्यअनुकूल विकल्प (जस्तै हल्का भोजन, पानी वा फलफूल सेवन गर्दै व्रत बस्ने) अपनाउन सकिन्छ।
हिजोको तीज : सरलता र आत्मीयता
पहिलेको तीज नारीहरूको जीवनकथा थियो।
दिदीबहिनीहरू माइतीमा भेला भएर गीत गाउँथे, जसमा सामाजिक अन्याय, पारिवारिक पीडा र व्यक्तिगत संघर्ष पोखिन्थ्यो।
दर खाने चलन घरमै बनेका परिकारमा सीमित थियो। गहना–कपडाभन्दा भावनात्मक साझेदारीलाई महत्व दिइन्थ्यो।
व्रतलाई आस्थासँगै आत्मिक शान्ति खोज्ने माध्यमका रूपमा लिइन्थ्यो। त्यो तीजमा आत्मीयता, सरलता र मौलिकता प्रस्ट झल्किन्थ्यो।
आधुनिकताको तीज
आजको तीज धार्मिक मौलिकताभन्दा बढी फेसन, पार्टी र प्रदर्शनतर्फ मोडिएको छ।
पार्टी प्यालेस र रेस्टुरेन्टमा दर खाने प्रचलन बढेको छ। मौलिक गीतहरूलाई फिल्मी धुन र रिमिक्सले प्रतिस्थापन गरेका छन्।
महिलाहरूको पीडा पोख्ने अवसरभन्दा बढी महँगा कपडा, गहना र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन मुख्य बनेको छ। यसले आधुनिक समाजमा तीजलाई बाहिरी चमकको उत्सव बनाएको छ।
निष्कर्ष :
तीज नारीहरूको जीवनमा आस्था, संस्कार र सहकार्यको अद्वितीय पर्व हो। धार्मिक दृष्टिले, यसले शिव–पार्वतीको आदर्शलाई अनुसरण गर्दै पतिरपरिवारको सुख–समृद्धिको प्रार्थना गर्ने अवसर दिन्छ।
स्वास्थ्य दृष्टिले, कठोर निराहार व्रत विशेष गरी मधुमेह, मुटु वा अन्य दीर्घ रोग भएका व्यक्तिका लागि खतरनाक हुन सक्छ। त्यसैले आस्था कायम राख्दै स्वास्थ्यअनुकूल विधि अपनाउनु आवश्यक छ।
सामाजिक दृष्टिले, हिजोको तीज आत्मीयता र वेदनाको अभिव्यक्ति थियो भने आजको तीज बाहिरी प्रदर्शनमा केन्द्रित छ। यसरी हेर्दा, तीज पर्वको वास्तविक सार भनेको नारीहरूको एकता, साझा भावना र परिवारप्रतिको समर्पण हो।
आधुनिकता र स्वास्थ्यका चुनौतीबीच पनि यसको मौलिकता र धार्मिक महत्व जोगाएर मनाउनु आजको आवश्यकता हो।
लेखक मदनराज पाण्डेय, जनस्वास्थ्य कर्मी हुन
